مرز های شمال غرب ایران یعنی آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی دارای ارزش های معماری و فرهنگی ویژه‌ای هستند و یکی از دلایل این امر آمیختگی زیبای فرهنگی این منطقه با فرهنگ هنر و معماری آن سوی مرز است و وقتی در طول تاریخ و به دست به دست شدن این مناطق در میان ایران، روسیه، ترکیه و ارمنستان نگاه می اندازیم دلایل این آمیختگی فرهنگی را بهتر لمس میکنیم. ماحصل این تلفیق، کلیساهای متعدد و ارزشمند این مناطق هستند که قصد پرداختن به آن ها را داریم. از مهمترین کلیساهای آذربایجان غربی می توان  قره کلیسا و کلیسای زور زور (دزور دزور) را نام برد که در میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده اند.

قره کلیسا

در نیمه های قرن اول میلادی، دو نفر از حواریون حضرت مسیح (ع) به نام های بارطلیموس مقدس و طاطائوس مقدس (سنت تادئوس) برای ترویج و تبلیغ مسیحیت از بین النهرین راهی سرزمین ارمنستان شدند و در این سرزمین به شهادت رسیدند. دویست و پنجاه سال پس از آن تاریخ ارمنستان مسیحیت را دین رسمی کشور اعلام کرد. بدینسان ارمنستان نخستین کشوری است که دین مسیح را رسمیت داد و آن را پذیرفت. لیکن مهم ترین سهم ارمنستان طی قرون پس از گرویدنش به دین مسیح در پیشرفت تمدن و فرهنگ داشته در زمینه ی معماری بوده است. در این خصوص ملت ارمنی نقش واسط و رابط بین شرق و غرب را بازی کرده اند. چنانچه هنرشناس و استاد دانشگاه وین، یوهان استرزیووسکی، در تحقیقات خود به این نتیجه رسیده که معماری مسیحیان قسمتی از ابداعات و ابتکارات خود را به ارمنستان مدیون است. وی معتقد است ارمنستان و ایران برای معماری جهان مسیحیت همان نقشی را داشته اند که یونان برای جهان باستان. ارمنستان که در ارتباط دائم با ایران غیر مسیحی و معماری آن بود ساخت گنبد را که از قرن ها پیش در ایران ساخته می شد از این کشور اقتباس کرد و سپس این هنر به قسطنطنیه، یونان، کشورهای بالکان، فرانسه و ایتالیا راه یافت.

در ادامه فهرستی حدودی از کلیساهای آذربایجان غربی ارائه دهیم و به توضیح برخی از مهمترین آن ها می پردازیم.

قره کلیسا در چالدران

قره کلیسا قدیمی ترین کلیسای جهان و دومین مکان مقدس مسیحیان در جهان است که نام دیگر آن کلیسای تادئوس مقدس است این نام بدین جهت بر این کلیسا نهاده شده است که زمانی تادئوس یکی از حواریون حضرت مسیح- برای تبلیغ دین مسیحیت از سوی حضرت مسیح به این منطقه فرستاده شده بود، در آن زمان پادشاه ارمنستان ابتدا به دین مسیحیت ایمان می آورد اما چندی بعد از این اقدام پشیمان شده و تادئوس مقدس و 350 نفر از پیروانش از جمله دختر خود -ساندخت- را که از ایمان به مسیحیت دست بر نمیدارند به قتل می رساند. آرامگاه تادئوس در این کلیسا وجود دارد و به دلیل اهمیتی که مسیحیان برای حواریون و همچنین مقام شهادت قائلند، این مکان دومین مکان مقدس در میان مسیحیان شناخته می شود و هر ساله در 27 تیر تا 1 مرداد از ایران و کشور های مختلف جهان مسیحیان برای مراسمی که در قره کلیسا انجام میشود دور هم جمع می شوند.

از نظر ارزش های معماری این مکان که بنای آن بارها در جنگ ها و زلزله ها و غارت ها آسیب دیده است و مجددا مرمت گشته واجد ارزش های معماری دوره های مختلفی است و تلفیقی زیبا از معماری ارمنی و ایرانی است و حجاری های آن از نظر نقوش بسیار زیبا و قابل توجه هستند. لازم به ذکر است که نام این کلیسا در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

قره کلیسا 2

کلیسای زور زور در ماکو

کلیسای زور زور (دزور دزور) یا کلیسای مریم مقدس نام کلیسایی است واقع در استان آذربایجان غربی، شهرستان ماکو و در ۱۲ کیلومتری شمال غرب قره کلیسا و در نزدیکی روستای بارون، در دهنه دره‌ای که رودخانه زنگی مار از آن جاریست و در دامنه کوهپایه‌ای که به یک تنگنای بسیار فشرده می‌رسد، بنا گردیده است. این کلیسا از جمله بناهای تاریخی ایران است که در فهرست آثار ملی ایران و فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده ‌است؛ همچنین روستای بارون نیز به ‌طور جداگانه در فهرست یونسکو جای دارد. در سال ۱۳۶۷ به دلیل آبگیری سد بارون، کلیسا با مصالح موجود عیناً به نقطه‌ای مرتفع‌تر در ۶۰۰ متری محل اصلی منتقل گردید.

تاریخ ساخت این بنا در بین سال های 1315 تا 1324 میلادی تخمین زده شده و به صورت مدرسه تعلیمات دینی و فرهنگی و ادبی تحت نظر یکی از مشاهیر ادب و تربیت ارمنیان بنام اسقف هوانس یرزنقاتسی اداره می شد که البته بنا به دست اسقف زاکاریا (اسقفی که در مرمت قره کلیسا نقش بسیار مهمی داشته است ساخته شده). کلیسای زور زور صلیبی شکل و نمای آن ساده و با سنگ ساخته شده است.  این بنا تا مدت ها محل تبادل علم و آموزش های مذهبی بوده است. همانطور که اشاره شد از نکات جالب این کلیسا انتقال کامل این بنا از محل اصلی خود به محلی دیگر  با فاصله 600 متر است که برای محافظت بنا صورت گرفت تا پس از آبگیری سد کلیسا زیر آب نرود. چشم انداز و طبیعت اطراف کلیسای زور زور بسیار زیبا است.

 

تپه کلیسا تپه سی در ماکو

تپه کلیسا تپه سی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد است و در شهرستان ماکو، بخش مرکزی، روستای قلعه جوق واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۳ شهریور ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۱۰۰۳۹ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

کلیسای گئورگ مقدس یا کلیسای هفتوان در سلماس

کلیساهای متعددی در سلماس وجود دارند که همگی ارزش تاریخی دارند اما یکی از مهمترین های آنها کلیسای هفتوان است که در روستای هفتوان در 3 کیلومتری جنوب شهر سلماس واقع شده است. این کلیسا از یادگارهای دوران صفویه است و به امر شاه عباس صفوی احداث شده است. کلیسای هفتوان کاملاً از سنگ‌های سیاه آذرین تراش‌دار و با دقت خاصی کار شده است. گنبد مرکزی آن به صورت هرم دوازده تَرک بوده و بنا بر روی چهار ستون سنگی قرار گرفته است. در قسمت ورودی کلیسا چندین کتیبه به خط ارمنی و نقوش مذهبی دیده می‌شود که نشان‌دهنده ساخت اولیه بنا در قرن 13 و 14 میلادی است. این بنا در اثر زلزله سال 1930 میلادی خسارت سنگینی دید و پس از آن بازسازی شد.

کلیسای سورپ سرکیس در خوی

یکی از دلایل اهمیت شهر خوی برای کسانی که به این شهر سفر می‌کنند، وجود مقبره منسوب به شمس تبریزی و همچنین میل شمس است اما وجود کلیساهای متعدد از جمله کلیسای سورپ سرکیس، کلیسای قدیمی، کلیسای قریس، کلیسای ملهذان نیز از ویژگیهای جالب این شهر است که در این میان کلیسای ارامنه سورپ سرکیس که در محله قدیمی شهر خوی، معروف به کهنه محله یا محله امامزاده قرار دارد، برای مسافران خوی بسیار حایز اهمیت است. زمان ساخت این کلیسا را مربوط به دو دوره ی متفاوت میدانند، بخشی قرن 4 و بخشی قرن 9میلادی. البته مرمت اخیری که شکل فعلی را به بنا داده است در زمان حکومت صفویه انجام شده است.

کلیسای سورپ سرکیس

شکل خارجی کلیسا مکعب مستطیل، پلان آن مستطیلی به ابعاد 18 در 23متر و ارتفاع آن شش متر است. در داخل بنا، شش ستون سنگی با پلان های صلیبی شکل وجود دارد. این اثر در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و در سال های اخیر جزو کارگاه های فعال مرمتی میراث فرهنگی آذربایجان غربی بوده است.

کلیسای مهلذان در خوی

در 10 کیلومتری جاده خوی ـ ایواوغلی در روستایی به نام مهلذان واقع شده است. مسافری که قصد دارد از خوی به سمت چالدران برود، می تواند از کلیسای قریس در 40 کیلومتری جاده خوی ـ فیرورق ـ چالدران، واقع شده در روستای قریس دیدار کند.

این کلیسا در هشت کیلومتری شمال شهرستان خوی و به فاصلهٔ حدود 5/1 کیلومتری جادهٔ آسفالتهٔ خوی تبریز در قریه ای به همین نام، که حدود دویست متر با ساختمان کلیسا فاصله دارد، قرار گرفته است.

عکس 10

این بنا که تا چند سال پیش نیمه مخروبه بود هیچ گونه سنگ نوشته و یا تزیینات مشخصی نداشت که بتوان از روی آنها تاریخچهٔ دقیق احداث آن را تعیین کرد ولی با توجه به شکل ساختمان و شیوهٔ معماری و مصالح به کار رفته و مقایسه پلان کلیسا با بناهای هم زمان قدمت آن را به دوره های مغول یا صفویه منسوب می دانند. شکل پلان کلیسا مشابه دیگر کلیساهای ارامنه در سطح استان مستطیلی به ابعاد 22 در 15متر و دارای چهار ستون آجری در وسط، گنبدی مرکزی و هشت گنبد پیرامون آن است. مصالح به کار رفته در قسمت پی سنگ و پس از آن آجر و سنگ اند. نمای خارجی ساده ولی نمای داخلی دارای اندود گچ است. بر روی گچکاری قسمت محراب بقایای نقاشی هایی شامل داستان های مذهبی دیده می شود که به علت متروکه بودن بنا، از بین رفته اند. دیوارهای نمای خارجی و گنبدهای پوششی فروریخته بنا در سال های اخیر از سوی میراث فرهنگی آذربایجان غربی مرمت شده اند. این بنا در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

عکس11

کلیسای مارسرگیز در ارومیه

در ارومیه نیز کلیساهای فراوانی دیده میشود از جمله: کلیسای آده، کلیسای پطروس پولیس، کلیسای سپورغان، کلیسای قره‌باغ، کلیسای مارسرگیز، کلیسای مارگیورگیز، مریم ، کلیسای ماوانا

کلیسای مارسرگیز مربوط به دوره ساسانیان است و در شهرستان ارومیه، روستای سیر واقع شده و در5 كيلومتري جنوب‌غربي شهر اروميه نزديك تفرجگاه بند قرار دارد . این اثر در تاریخ ۱۹ آبان ۱۳۵۴ با شماره ثبت ۱۱۲۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

عکس12

اين بنا يكي از آثار سنگي استان بوده و تمام ديوارها و سقف آن را با سنگهاي نامنظم بصورت بسيار ماهرانه و در نهايت استحكام ساخته اند. بنا از دو قسمت تشكيل يافته است كه شامل ورودي نسبتاً كوتاه و سالن اول نيايش و محراب و اطاقهاي اطراف آن مي باشدو قسمت بعدي سالن ديگري است كه بموازات سالن اول و اطاقهاي كوچكي كه به پشت محراب ارتباط دارند قرار گرفته است. نماي داخلي هر دو سالن ساده بوده و با اندود گچ پوشانده شده و رنگ آميزي گرديده است. پوشش سالنها بصورت طاق و گهواره اي و بفرم نيم بيضي و يادآور معماري دوره باستان مي باشد. در قسمت پشت ساختمان كليسا و متصل به آن فضاي كوچكي قرار دارد كه شامل يك اطاق و دخمه اي در زير آن مي باشد كه به منزله چله خانه كليسا محسوب مي شود.

مارسرگيز از كلمه مار به معني حضرت يا صاحب و سرگيز لغت يوناني سن جرج مي باشد كه در واقع محل دفن مارسرگيز است . اين كليسا كه زيارتگاه مسيحيان مي باشد با توجه به سبك معماري و مندرجات كتب مورخين آشوريها بنائيست مربوط به دوره قبل از اسلام كه در زمان خسروپرويز به مناسبت غلبه ايرانيان به روميان توسط زوجه اش شيرين ساخته شد.

عکس 13 و14

در کلیسای مارسرگیز دو قدیس به نام‌های مارسرگیز و مار برگوس دفن شده‌اند که کلمه مار در زبان آشوری یعنی حضرت. بنا بر این حضرت سرگیس و حضرت برگوس در این مکان دفن شده اند. سرگیس فرمانده کل ارتش روم بود و برگوس معاون او بود که این دو در ابتدا بت پرست بودند اما بعد‌ها به دین مسیحیت ایمان می‌آورند و شروع به تبلیغ خدا می‌کنند.

مسئول کلیسیای مارسرگیز گفته است با توجه به اینکه در آن زمان قسمتی از ایران در اختیار حکومت روم بود بنابراین تبلیغ مسیحیت بر ضد حکومت روم بود و پادشاه روم مارسرگیز و مار برگوس را به خاطر تبلیغ دین خدا احضار می‌کند.

پادشاه روم این دو شخصیت را به شرق ایران تبعید می‌کند و به فرمانده آنجا دستور می‌دهد که در صورتی که این دو نفر دوباره قصد بازگشت به محل کنونی کلیسا را بکنند، آن‌ها را اعدام کنید. وقتی فرمانده برای بردن این دو شخصیت به این مکان می‌آید این دو نفر از رفتن خودداری می‌کنند و به فرمانده می‌گویند که اگر شما ما را اعدام نکنید، پادشاه ما را اعدام خواهد کرد.

بعد از اصرار مارسرگیز و مار برگوس فرمانده این دو را به گاری می‌بندد و بعد 2 روز شلاق زدن و کشیدن بر روی زمین و ریختن قطره قطره خون این دو شخصیت در کوه‌ها، در این مکان فعلی کشته می‌شوند.

بعد از 3 قرن از این اتفاق حکومت روم به دین مسیحیت ایمان می‌آورد و چون این مکان بعد از 3 قرن در اختیار آشوریان بود و آشوریان نیز به مسیحیت ایمان آورده بودند، در آرامگاه این دو شخصیت کلیسا می‌سازند.

عکس 15