همه آنچه باید در مورد معماری قره کلیسا بدانید!

قره کلیسا یا کلیسای تادئوس که قدیمی ترین کلیسای جهان و همچنین دومین مکان مقدس مسیحیان در جهان است، بر روی تپه كـوچكی در شـمال غربـی روسـتای قره كلیسا از توابع شهرستان چالدران استان آذربایجان غربی واقـع شده است. قره کلیسا علاوه بر پیشینه و اهمیت تاریخی و مذهبی ای که دارد نمایشگر معماری زیبا و کم نظیری از دوره های ساخت و مرمت این بنا نیز هست که در این مطلب قصد پرداختن به آن را داریم.

شما دوستداران بناهای تاریخی برای آشنایی و درک بیشتر این مکان می توانید پیشینه تاریخی و مرمت های بنا در دوره های مختلف از قرون ابتدایی مسیحیت تاکنون و همچنین اطلاعات جامع درباره ی قره کلیسا را در مقاله ای دیگر در سایت اکسیر مطالعه کنید. در این مقاله نیز به بررسی جامع معماری قره کلیسا پرداخته می‌شود.

حجم و فضای کلی قره کلیسا

از پیچ آخر مسیر که ترکیب حجمی قره کلیسا نمایان می شود شاهد حجمی بسیار زیبا هستیم که از دور خودنمایی می کند. این حجم زیبا شامل کلیسای اصلی با دو گنبد، دو حیاط در شرق و غرب  که حیاط غربی کمی کوچکتر از حیاط شرقیست و دری این دو را به هم مرتبط می کند و فضاها و اتاقک های جانبی که عدد آن به 47 می رسد است که دور تا دور حیاط قرار گرفته اند. گفتنی است که قره کلیسا دارای زیر زمین نیز هست که زیر این اتاقک ها واقع شده. اتاق ها محل كلاسهای درس، محل زندگی راهبان و طلاب، اتـاق و محل استراحت دانشمندان و نویسـندگان بوده. در ضـلع جنـوب غربی محوطه ی كلیسا تعداد 16 اتاق و تالار وجود دارد كه به عنوان آشــپزخانه، نــانوایی، آســیاب، عصــارخانه، انبــار مــواد غــذایی و ناهارخوری مورد  استفاده قرار می گرفته.

قرهکلیسا در زمینی به ابعاد 110 در 53 متر بنا شده است. مساحت کل مجموعه کلیسا با حصار دیرها ۶۲۸۵ متر مربع است. این كلیسـا هماننـد سایر كلیسـاهای ارامنه در جهت شرقی ـ غربی بنـا شـده اسـت. محوطه ی کلیسا با دیوار هایی که برج های دایره شکلی دارد از فضای بیرون جدا شده است. این دیوار ها از سنگ لاشه با جنس بازالت ساخته شده اند. به دلیل شیبدار بودن منطقه این دیوار ها در سمت غربی 8 متر و در سه طرف دیگر 5 متر ارتفاع دارند.حیاط کلیسا به دو بخش شرقی و غربی تقسیم می شود که ساختمان اصلی کلیسا در بخش شرقی قرار گرفته. این دیوار ها و برج ها از سطح تمام شده ی بام کلیسا  یک و نیم متر بلند تر هستند که برای دفاع از کلیسا و همچنین برای حفظ جان ساکنان منطقه در برابر مهاجمان در جنگ ها و جلوگیری از سرقت ها استفاده می شده چنانکه در جنگ چالدران مردم منطقه مدتی برای زنده ماندن به قره کلیسا پناه آوردند و در آن ماندند.

معماری دیوار ها و برج های کلیسای تادئوس مانند کلیساهای قلعه ای ارمنستان است که در قرن هفدهم میلادی ساخت آنها رواج داشته است. دیر قلعه ها همگی دارای شکلی یکسان هستند که عبارت است از محوطه‌ای مستطیل یا تقریباً مربعی شکل که دور آن را حصارهایی فراگرفته و با برج هایی مدور یا نیمه مدور در گوشه های خود احاطه شده اند و در داخل محوطه ها نیز حجره هایی مسکونی یا کاربردی ساخته اند.کلیسای دیر هم در مرکز محوطه و به صورت مستقل قرار دارد. برخی از این دیر قلعه ها همچنین دارای برج ناقوس یا پیشتالار (گاویت) هستند.

 

کلیسای سفید و کلیسای سیاه

قره کلیسا یا کلیسای تادئوس دارای دو بخش سیاه و سفید است. علت این امر بازسازی های این بنا است. چراکه ابتدا در محل آرامگاه تادئوس مقدس که یکی از حواریون بوده است که در این مکان با 3500 نفر از یارانش قتل عام شدند، تنها یک نمازخانه بنا شده بود. این نمازخانه بعد ها به یک دیر تبدیل می شود. این دیر تادئوس در اثر زلزله ای که در سال  1319 میلادی رخ می دهد به طور کلی از بین می رود. پس از مدتی کلیسای جدیدی را در این محل بنا می‌کنند که بخش سیاه رنگ بقایای آن کلیسا است. در سال 1810 و به دست یک اسقف و با کمک عباس میرزا ولیعهد فتحعلی شاه قاجار قره کلیسا مرمت شده و بخش سفید کلیسا ساخته می شود.

نکته ی حائز اهمیت درباره ی این مرمت و گسترش که تبدیل به یکی از ویژگی هایی شد که قره کلیسا را در نوع معماری منحصر به فرد کرده، آن است که دو بخش سیاه و سفید کلیسا با وجود تفاوت بسیار زیاد زمانی و تفاوت معماری ای که دارند، چنان با مهارت به هم الحاق شده اند که کاملا یک دست به نظر می رسند. وجود دو گنبد سیاه و سفید مشابه هم یکی از عواملی است که باعث شده است تا بخش سیاه و سفید قره کلیسا یکپارچه به نظر برسد.

بخش های داخلی قره کلیسا

داخل قره کلیسا از دو بخش در هم تنیده که البته در ابتدا بنایی کاملا یکپارچه به نظر می رسد تشکیل شده است. بخش سیاه کلیسا (بخش شرقی) و بخش سفید آن (بخش غربی). در ورود به کلیسا از سمت ورودی غربی (که زیر برج ناقوس نیمه تمام قرار دارد) ابتدا وارد یک آستانه می شویم و سپس به سرسرای اصلی می رسیم و بعد به محراب. بخش شرقی شامل محراب، اتاقهای جانبی محراب و گنبدی کوچك است. قسمت مركزی و غربی كلیسا كه با سنگ سفید بنا شده، مشتمل بر ستونها، قوسها، گنبـد بـزرگ و بـرج نـاقوس كلیسـا اسـت دیوارهای داخلی كلیسا بسیار ساده و فاقد نقش برجسته است، اما دیوارهای خارجی آن مزین به اشكال گوناگون، طاقنماها و نیمستونهـای تزئینـی اسـت. در وسـط طـاقنماهـا حكّاكی تمثال قدیسان، صلیبهـای پـرنقش و نگـار و گـلهـای هشتپر و در قسمت بالای طاقنماها ردیفی از نقوش برجسته گل و بوته توأم با نقوش حیوانات مختلف ایجاد شده است كلیسا در دژی استوار قرار گرفته و چهار دیوار قطـور سنگی با پنج برج، این بنا و ملحقات آن را محصور كرده است.

محراب و اتاقک های جانبی

در دو سمت شمالی و جنوبی محراب کلیسا اتاقک هایی کوچک وجود دارد که اتاقک شمالی دارای محراب اما اتاقک جنوبی فاقد آن است. طبق روایتی آرامگاه تادئوس مقدس در زیر محراب و نزدیک اتاقک جنوبی قرار دارد. بنابر سنت کلیسا سازی ارمنی کف محراب اصلی به اندازه ی چهار پله از سطح تالار بالاتر است. این قسمت در 1793 میلادی به دست اسقف گئورگ مورد مرمت قرار گرفته و تزیینات روی محراب، که با سنگ ساخته شده، مربوط به این دوره است.

پیش تالار (گاویت)

بنابر نوشته ی گیراگوس گانزاکتسی، هوسپ راهب، در 1247میلادی ، گاویتی در دیر تادئوس بنا کرده بود كه در قسمت غربی كلیسای سیاهرنگ و به صورت چهارضلعی بوده كه این بنا با ساخت قسمت سفید رنگ دیر در 1810میلادی تخریب شد و اثری از آن برجای نمانده است.

برج ناقوس نیمه تمام    

ساختمان نیمه تمام برج ناقوس چهار ستونی، که می بایست شبیه برج ناقوس كلیسای اجمیادزین (مهمترین کلیسای ارامنه در ارمنستان که به نوعی در مرمت قره کلیسا از آن الهام گرفته اند) ساخته می شد، در قسمت غربی كلیسای سفیدرنگ قرار گرفته. در قاببندی های برج ناقوس تصویر دوازده شخصیت ملبس به لباس های پادشاهی و تاجی بر سر، که بر تختی بسیار زیبا نشسته اند، به چشم می خورد.این کنده کاری ها تماماً مشابه هم هستند. چهره ها فاقد شخصیتی جداگانه اند و هیچ نوشته ای نیز در خصوص هویت آنها وجود ندارد. در بخش زیرین ستون ها، بر دیواره های شمالی و جنوبی تزیینات مختلفی همچون گیاهان و تصاویر شیر دیده می‌شود. در حجاری های برج ناقوس، همانند دیوارهای شمالی و جنوبی کلیسای سفیدرنگ، تحت تأثیر هنر ایرانی، از نقش درختان سرو نیز استفاده شده است.

در 1339ش، به منظور جلوگیری از وارد آمدن خسارت به برج ناقوس و تزیینات ورودی غربی بالای چهار ستون اصلی برج ناقوس مسقف شد.

قرهکلیسا در گذشته چندین ناقوس داشته که بزرگ ترین و زیباترین آنها ناقوس استادکاران ارمنی مسکو بوده است.این ناقوس، که آن را در 1886م ساخته و به دیر هدیه کرده بودند، متأسفانه در دورانی که دیر متروکه بوده به سرقت رفته است.

گنبدها

قره کلیسا دارای دو گنبد هرمی است که با فاصله ی کمی از هم قرار گرفته اند. گفته می شود که این دو گنبد در کنار هم دو قله در کوه آرارات را برای ارامنه مجسم می کنند. گنبد های قره کلیسا از نوع رک است. (گنبد رک از لحاظ تقسیم بندی گنبد ها به گنبدی گفته می شود که به صورت هرمی و یا مخروطی است و غالباً بر روی یک پایه استوانه ای و یا منشوری قرار می گیرد. در قره کلیسا نیز گنبد دوازده وجهی است. این نوع گنبد که نمونه عالی آن گنبد قابوس است در کشورمان بیشتر در مناطق شمالی و اغلب برای مقابر سلجوقی استفاده دارد. یکی از دلایل استفاده از این نوع گنبد در این منطقه که استفاده از آن را در قره کلیسا نیز معقول می کند، شرایط اقلیمی و پر باران این مناطق است چراکه گنبد رک از سایر گنبد ها مانند گنبد نار سریعتر نزولات جوی را به پایین عبور میدهد و مانع از صدمه دیدن بنا میشود.) ارتفاع گنبد سیاه قره کلیسا ، ۱۸ متر و ارتفاع گنبد سفید ۲۴ متر است. گنبد سفید رنگ از خارج دوازده ضلعی و از داخل استوانه ای شکل با دوازده نورگیر است كه بر روی چهار ستون با پلانی صلیبی شكل از جنس سنگ های بازالت خوشتراش تكیه دارد. گنبد کلیسای سفید رنگ فاقد هرگونه تزیینی است و با یک رنگ سنگ بنا شده.

اسقف سیمون بزنونی با هدف جایگزین کردن این دیر به جای کلیسای اجمیادزین از پلان آن کلیسا استفاده کرد. او با حذف محراب در قسمت شرقی پلان کلیسای اجمیادزین و با تخریب قسمت غربی كلیسای سیاهرنگ و ملحق ساختن این دو به یکدیگر عملاً كلیسایی با شیوه ی معماری جدید بنا کرد که محراب آن همان کلیسای سیاهرنگ است.

پایه گنبد با نوارهای سنگی سیاه و سفید پوشیده شده که جلوه‌ای خاص به این بنا بخشیده‌ است. سنگ نوشته‌ها و حجاری‌های فوق‌العاده زیبا، این مکان را از بسیاری از کلیساهای هم عصر خود متمایز می‌سازد چراکه شامل حجاری هایی است که نظیر آن در کمتر بنایی دیده می شود گفته می شود که بخشی از حجاری های این بنا برگرفته از اساطیر مختلف از جمله شاهنامه است. سنگ تراشه هایی از گیاهان و حیوانات و فرشتگان وحضرت مسیح و حضرت مریم و حواریون هم در این کلیسا به چشم می خورد.

همان گونه که پیش تر گفتیم ساخت کلیسای سفید رنگ ناتمام باقی ماند اما شکل تکمیل شده ی آن در دو حجاری روی کلیسا ترسیم شده. یکی از این نقوش تصویر حجاری شده ی اسقف سیمون بزنونی بر روی دیوار شمالی است که با لباس و تاج و نشان پنجپر کاتولیکوسی، آتشدانی در دست راست و ماکت قرهکلیسا در دست چپ تصویر شده.با بررسی جزئیات نقش ماکت کلیسا مشخص می شود که بر بالای محراب های پنجضلعی، که در دیوارهای شمالی و جنوبی قسمت سفید رنگ قرار دارند، همچون كلیسای اجمیادزین مقدس، می بایست برج ناقوس ساخته می شد.

تزئینات قره کلیسا

تزیینات قره کلیسا به دو بخش تقسیم می‌شود:

۱- نقش و نگارهای روی بدنه کلیسای قدیمی که احتمالاً ریشه در اساطیر دارد.

۲- تزیینات بدنه قسمت جدید کلیسا شامل تصاویری از قصه‌های قدیمی، طاق نماها، نیم ستونهای برجسته و قوسهای تزئینی حجاری شده است. جالب آن که در بخشی از این تزیینات می توان داستان هایی از شاهنامه را که مصور شده اند نیز مشاهده کرد.

بخش سیاه قره کلیسا تزیینات کمی دارد و در واقع در بازسازی که از سوی اسقف زاکاریا صورت گرفته است، وی با تعدادی سنگ سفید نقوش هندسی را روی طوق گنبد کلیسای قدیمی یا سیاه ایجاد می کند اما در مقابل این امر تزیینات بخش سفید در نقطه مقابل تزیینات بخش سیاه قرار می گیرد تا شاهکارهایی در زمینه تزیینات یک بنای تاریخی در قره کلیسا خلق شود.

این تزیینات به واسطه آن که سنگهایش همگی از سنگ های آهکی و به راحتی قابل تراش و حجم سازی بوده اند، بسیار بدیع است و حتی می تواند در جهان منحصر به فرد به شمار رود.

همانطور که اشاره شد گل بوته های فراوان به همراه چهره های حواریون مسیحی و حتی حضرت مسیح(ع) و حضرت مریم از جمله تصاویری هستند که در این کلیسا به چشم می خورند. هم چنین تصاویر فرهاد در حال کندن کوه، لیلی و مجنون، درخت سرو که در تزئینات شیرازی بسیار به چشم می خورد نیز نمونه های تلفیق فرهنگ و هنر فارسی با ارمنی در این بنای زیبا است.

کلیسای سیاه رنگ در بخش خارجی دارای طرحهای زیبایی مانند گردونه خورشید و بقایای حجاریهایی از بنای اولیه کلیساست اما در بخش کلیسای سفید حجاری های ارزشمند فراوانی به صورت تصاویر انسان، نقوش گل و بوته، اشکال حیوانات و موتیفهای تزیینی زیادی دارد که ملهم از عقاید مذهبی و هنر روزگار خویش است. این تزئینات به گونه ای هستند که سنگ های دیوار های خارجی بنا تقریبا همگی دارای حجاری هستند که بنا بر سنت کلیسا سازی در میان ارامنه در هنگام مرمت کلیسا و بنای کلیسای جدید سنگ های کلیسای قدیمی هم استفاده می شده بنابر این در میان این حجاری ها برخی بسیار قدیمی تر و ارزشمند تر هستند.

کتیبه هایی به خط ارمنی در قسمتهای داخل و خارج بنا روی سنگ کنده شده که مربوط به تعمیرات یا به صورت یادگاری مربوط به بازدیدکنندگان گذشته دور است.

 

 

 

 

 

 

 

 

سنگ نوشته ی سر در غربی

در مورد تجدید بنای قره کلیسا دو سنگ نوشته بر بالای سردر ورودی غربی کلیسا قرار دارد که در بالا متن دستور فتحعلی شاه به زبان فارسی و در پایین نوشته ی اسقف سیمون بزنونی به زبان ارمنی آمده.جزئیات متن سنگ نوشته ی فارسی به قرار زیر است:

 

دل به تنگ آمد چو روح الله ز تن از امهات /  میل آبا كرد چندی باز مادرزاد گشت

از یكی اصحابه، طاطاوس نام، این سجده گاه  /  گشت آباد و خراب از چرخ بی بنیاد گشت

تا زمان دولت فتح علی شه آنكه او  /  همچو ابر دُرفِشان دست عطایش راد گشت

از ولیعهدش شهنشاه جهان عباسشاه  /  كو به گیتی شهره در انصاف و عدل و داد گشت

آنكه بس ویرانه ها چون كوفه در ایران زمین  /  فیالمثل در عهد عدلش غیرت بغداد گشت

جز دل ویران من كو قابل تعمیر نیست /  هر خرابی را كه دیدی در جهان آباد گشت

كرد از نو این كهنه ویرانه را آباد او  /  هم خدا راضی و هم روح بانی شاد گشت

چون ز فرمان وی و اقدام استادان چند  /  سخت تر از آهن و محكم تر از فولاد گشت

گفت این مصرع پی تاریخ تعمیرش نوا  /  وانکِ طاطاوس باز از داد شه آباد گشت

                     

منبع:

http://www.paymanonline.com/article.aspx?id=EB5C263B-B982-4009-86D4-220662B8FE63