برای رسیدن به کلیسای سنت استپانوس باید خود را به ارس و پیچ و خمش بسپارید. از جاده معروف به جاده کلیسا جلفا تا سنت استپانوس حدود پانزده دقیقه راه است. البته اگر در ساعات و روزهای پربازدید قصد دیدن این بنای بی نظیر را دارید باید ترافیک جاده را هم در نظر بگیرید. چرا که در تعطیلات، بویژه در ایام عید نوروز این شاهکار معماری همیشه جز مکان های پربازدید منطقه آزاد ارس است.

نام ارس مرا به یاد صمد بهرنگی خالق داستان ماهی سیاه کوچولو می اندازد نویسنده توانمندی که در این رودخانه غرق شد.

روزگاری این خطه از خاک سرزمینمان سکونتگاه مسیحیان بود و ساکنین تمام روستاهای اطراف را ارامنه تشکیل میدادند. پس از قتل عام و نسل کشی ارامنه، شاه عباس آنها را به فلات مرکزی (اصفهان) کوچاند و به یاد سرزمین مادری، منطقه جلفا در اصفهان شکل گرفت.

پس از پیمودن راهی پیچ درپیچ در کوهستانی با شیبی تند و عبور از سردر طاق مانند ورودی بالاخره حصارهای بلند کلیسای سنت استپانوس از لابلای درختان نمایان میشود. این کلیسا نیز همچون قره کلیسا به سبک قلاع باستانی با سنگهای ستبر ساخته شده و در همان نگاه اول هر بیننده ای را مبهوت زیبایی و عظمت خود میکند.

بازدید از سنت استپانوس

سه خانواده بانشاط که در محوطه با صفای بوفه کلیسا مشغول نوشیدن چای هستند، توجهم را جلب می کنند. از زنجان برای دیدن زیبایی های ارس آمده اند. این سه خانواده نسبتا پرجمعیت که با هم فامیل هستند از کلیسا بازدید کرده و شیفته طبیعت و زیبایی های آن شده اند. آنها می گویند تعریف کلیسا را قبلا از دوستانی که به ارس سفر کرده بودند، شنیده و علاقمند به دیدن آن شده اند.

کلیسای سنت استپانوس دومین کلیسای بزرگ و مهم ارامنه ایران بعد از قره کلیسا است.این کلیسا گرچه متعلق به شاخه ای از دین مسیحیت گریگوری (پیروان گریگور روشنگر) است ولی در میان تمامی مسیحیان جهان از احترام بالایی برخوردار است بطوریکه در اغلب کشورها کلیساهای متعددی به همین نام ساخته شده. سنت استپانوس ، نخستین شهید راه مسیحیت است که در تاریخ 26 دسامبر سال 37 میلادی توسط یهودیان متعصب در اورشلیم سنگسار شد.

تاریخ پرفراز و نشیب سنت استپانوس

درباره تاریخ ساخت کلیسای سنت استپانوس نظرات متفاوتی وجود دارد برخی بنای اولیه کلیسا را به قرون اولیه میلادی نسبت میدهند و عده ای نیز آن را متعلق به قرون چهارم و پنجم میلادی میدانند. ولی کهنترین تاریخی که در اسناد و مدارک ارامنه از آن ذکر شده سال 649 میلادی میباشد که از دیری در دره شام یاد شده که گویا آن دیر کهن در اثر زلزله تخریب و بعدها دوباره سازی میشود.

بسیاری از کارشناسان، بنای فعلی کلیسا را با توجه به سبک معماری اش به دوره صفویه نسبت داده اند. اما مرحله نهایی و تکمیلی بازسازی کلیسا در دوره قاجاریه و زمان عباس میرزا انجام شده و کلیسا در سال 1243 قمری به شکل فعلی اش درآمده. کلیسا علاوه بر محل انجام فرایض مذهبی و کلاسهای علوم دینی، جایی برای تجمع هنرمندان و پرداختن به هنرهایی چون نقاشی و تذهیب، سرود و موسیقی، خوشنویسی، علم و فلسفه و ... نیز بوده. 

سنت استپانوس جلوه گر هنر ارامنه

 از درب ورودی که وارد میشویم اولین چیزی که چشممان را میگیرد، گنبد زیبای 16 وجهی است که برفراز کلیسا میدرخشد. گنبدعالی مزین به طرحهای هندسی و اسلیمی زیبا میباشد در اطراف آن دوازده حواریون مسیح قرار دارند.

 برج ناقوس بر روی هشت ستون استوانه ای از سنگ سرخ استوار گردیده ولی خبری از ناقوس قدیمی آن نیست گویا برای تعمیرات به کشوری رفته و هرگز برنگشته. برای ورود به صحن کلیسا باید از یک درب منبت کاری زیبا که یادگاری از دوران قاجار است عبور کرد. بر روی سردر ورودی کتیبه عباس میرزا به خط فارسی و ترجمه ارمنی آن با جزییات کامل نوشته شده.

نمازخانه کلیسا به شکل صلیب و دارای ایوان و محراب میباشد. محراب حدود یک متر از کف نمازخانه مرتفع تر است. پله ها و پوشش آن مزین به سنگ مرمر است.صحن کلیسا نیز مزین به انواع هنرهای زیبا از نقاشی تا مقرنس کاری و طرحهای اسلیمی گل و بوته و پرندگان است. سقف زیبای محراب و نقاشیهای دیواری چشم هر بیننده ای را خیره میکند. یکی دیگر از بخشهای کلیسا اجاق دانیال است؛ تالاری متصل به دیوار شمالی کلیسا که محل غسل تعمید نیز در آنجا بوده. نام اجاق دانیال برگرفته از نام دانیال نبی نیست بلکه به دانیال قدیس تعلق دارد؛ کسی که در سال 410 در سوریه به دنیا آمد و پس از هشتاد سال ریاضت و مشقت و رسیدن به علو درجات مسیحیت، دار فانی را وداع گفت.

 در سطح ایوان برج قبوری به چشم میخورد که متعلق به بزرگان آیین مسیحیت و روحانیون میباشد بر دیوارها و پیشانی برج نقوش برجسته بسیاری حجاری شده. نقوشی با مضامین مریم مقدس و کودکی عیسی مسیح، مصلوب شدن مسیح، عروج مسیح، سنگسار شدن استپانوس مقدس و...

گرچه این کلیسای زیبا امروز خاموش است و تنها قدمهای گردشگران سکوت چندصد ساله اش را در هم میشکند ولی باز هم در دل ارامنه همیشه جاوید است و همه ساله در روزی خاص (پس از اتمام مراسم مذهبی باداراک قره کلیسا) ارامنه به اینجا می آیند و مراسمی باشکوه برگزار میکنند و نام و یاد استپانوس مقدس را که سمبل ایمان راسخ و شهادت بوده زنده نگاه میدارند.

از کلیسا که خارج میشوم به سمت زوج جوانی که مشغول عکس گرفتن از کلیسا هستند، می روم. آنها هم از بازدید خود راضی هستند و اعتقاد دارند با مرمت و بهسازی های انجام شده، کلیسا نسبت به چند سال قبل وضعیت بهتر و مطلوبی دارد.

خانم هایی که با تور گردشگری از تهران آمده اند، همگی معتقدند برخلاف تعداد زیاد بازدیدکنندگان، محوطه کلیسا بسیار تمیز است و همین امر در نگاه اول جلب توجه می کند. آنها نیز همانند سایر بازدیدکنندگان کلیسا از زیبایی های آن و آثار تاریخی موزه تعریف کرده و اضافه می کنند: مسیر رسیدن به کلیسا با وجود رود ارس بسیار جذاب و دیدنی است.

یکی از خانم ها می گوید زیبایی های طبیعی ارس در کنار آثار تاریخی آن باعث شده که بعد از برگشتن به پایتخت با خانواده دوباره به ارس سفر کند.